Het leven heeft Paul Gascoigne (59) allerminst gespaard. De voetballer die op het WK van 1990 miljoenen Britten liet dromen en de wereld ontroerde met zijn tranen, vocht zijn grootste wedstrijden uiteindelijk niet op het veld uit.
Het Britse troetelkind, liefkozend Gazza genoemd, wordt op 27 mei 1967 geboren in Gateshead. Zijn ouders noemen hem Paul John Gascoigne, als eerbetoon aan Paul McCartney en John Lennon van The Beatles. Een passende naam, want net als de popsterren van zijn naamgenoten was Gascoigne gemaakt voor het grote podium. Al snel blijkt dat Engeland een uitzonderlijk talent heeft voortgebracht: een nummer 10 met lef, flair en bravoure. Met zijn onnavolgbare dribbels, splijtende passes en neusje voor spectaculaire doelpunten krijgt hij het publiek op de banken. En als het nodig is, schuwt hij ook de strijd niet. Gazza was kortom een publiekslieveling, een rockster op voetbalschoenen.
Collega’s komen superlatieven tekort. Gary Lineker noemt hem de meest natuurlijk begaafde technische voetballer met wie hij ooit speelde. Ook Steven Gerrard kijkt als kind tegen hem op. Zijn beste jaren beleeft Gascoigne bij Newcastle United, Tottenham Hotspur en Lazio, maar één moment blijft zijn carrière en zijn leven bepalen: de halve finale van het WK 1990 in Italië.
Ontroostbaar
Door stuntploeg Kameroen in de kwartfinale te verslaan, bereikt Engeland voor het eerst sinds de wereldtitel van 1966 in eigen land weer de laatste vier van een WK. Het hele land gelooft in een nieuwe wereldtitel. De hoop van de natie rust op de schouders van Gascoigne. Zodra hij de bal krijgt, veert het publiek op. Hij speelt vrij, brutaal en onbevangen. In de halve finale tegen West-Duitsland is een ontketende Gascoigne voortdurend een plaag voor Lothar Matthäus. Engeland is de betere ploeg, maar na negentig minuten staat er 1-1 op het scorebord.
Dan, in de negende minuut, verandert alles.
Gascoigne ontvangt de bal in de middencirkel. Matthäus probeert met een schouderduw de bal van hem te ontfutselen, maar Gascoigne blijft overeind. Hij wijkt uit naar links, moet alle zeilen bijzetten om geen balverlies te lijden en slaagt er niet in de bal weg te tikken voor de aanstormende Thomas Berthold. Gascoigne is een fractie te laat met zijn tackle en steekt zijn handen verontschuldigend in de lucht.
De Duitser gaat gewillig naar de grond en kermt het uit van de pijn.
Gascoigne weet meteen wat dit betekent. In de achtste finale tegen België kreeg hij al een gele kaart. Nog één kaart en de WK-finale gaat aan hem voorbij. Het onheil dat boven zijn hoofd hangt, lijkt niet meer af te wenden. Smekend kijkt hij, nog altijd met zijn handen in de lucht, naar de Braziliaanse scheidsrechter om nogmaals om vergiffenis te vragen. José Roberto Wright is echter onverbiddelijk en grijpt naar zijn broekzak.
De droom van de 23-jarige Engelsman spat uiteen. De finale, het grootste podium uit zijn carrière, is onbereikbaar geworden. Voor de ogen van honderden miljoenen televisiekijkers wordt hij heen en weer geslingerd tussen woede, verdriet en zelfverwijt. De tranen rollen over zijn gezicht. Het is een van de meest hartverscheurende beelden uit de WK-geschiedenis en dat gaat door merg en been. Als er één beeld is dat symbool staat voor ontroostbaar verdriet, dan is het wel dit moment.
In de verlenging wordt niet meer gescoord, waardoor strafschoppen de beslissing moeten brengen. Gascoigne is vooraf aangewezen als strafschopnemer, maar de emoties over het mislopen van de finale zijn hem te veel. Hij bedankt voor de eer. Chris Waddle neemt zijn plek in en krijgt de kans om Engeland in de race te houden. Tot overmaat van ramp schiet hij de bal snoeihard over het doel, waardoor niet alleen Gascoigne, maar heel Engeland de WK-finale misloopt.
‘Gazza kent niemand, zelfs ik soms niet’
De beelden uit 1990 maken van Gascoigne een wereldster, maar achter de zelfverzekerdheid en de eeuwige glimlach schuilen een kwellende onzekerheid en een kwetsbare persoonlijkheid. Na zijn voetbalcarrière verliest Gascoigne steeds vaker de grip op zijn leven. De man die miljoenen mensen had betoverd met zijn talent, raakt zelf verstrikt in een gevecht met alcohol, mentale problemen en persoonlijke demonen.
Zijn huwelijk met Sheryl eindigt in 1998, na jaren van spanningen en beschuldigingen van huiselijk geweld door de Britse ex-voetballer. In datzelfde jaar zoekt Gascoigne, nog actief als speler, hulp voor zijn alcoholprobleem en volgt hij therapiesessies. Ook na zijn actieve loopbaan blijft de drank hem achtervolgen. In 2005 is hij slechts 39 dagen manager van Kettering Town. Zijn alcoholprobleem speelt volgens de club een ‘sleutelrol’ bij zijn vertrek. “Ik was ooit een blije alcoholist. Dat is niet meer zo, ik ben nu een trieste”, zegt hij later pijnlijk treffend in de High Performance-podcast.
Financieel gaat het eveneens mis. In 2008 blijkt Gascoigne al twee jaar geen belasting te hebben betaald over een bedrag van 200.000 pond en balanceert hij op de rand van een bankroet. Uiteindelijk weet hij een faillissement in 2011 af te wenden, ondanks een openstaande schuld van 32.000 pond. De problemen stapelen zich verder op. In 2010 wordt Gascoigne aangeklaagd voor rijden onder invloed en belandt hij in een afkickkliniek. Datzelfde jaar duikt hij onverwacht op tijdens een bizarre confrontatie tussen de politie en de voortvluchtige moordenaar Raoul Moat. Even lijkt het beter te gaan, maar in 2015 haalt Gascoigne opnieuw negatief het nieuws. Hij krijgt een straatverbod wegens het lastigvallen van een ex-vriendin en het aanvallen van een fotograaf.
Ook jaren later is de strijd nog altijd niet gestreden. In 2024 onthult Gascoigne in een interview met The Guardian dat hij in een extra kamer bij zijn manager woont en regelmatig alleen drinkt. “Ik ga niet naar buiten om te drinken, ik doe het binnenshuis. Mensen kennen Paul Gascoigne, maar Gazza kent niemand, zelfs ik soms niet.”
Zware knieblessure
De strijd met zijn mentale gezondheid zegt Gascoigne terug te voeren tot 1991, toen hij tijdens de FA Cup-finale met Tottenham Hotspur een zware knieblessure opliep. Door die blessure stond hij jarenlang aan de kant en, zo denkt hij zelf, liep hij mogelijk tientallen interlands mis. “Ik heb heel wat jaren in de steek gelaten”, vertelt hij. “Toen ik mijn gewrichtsbanden beschadigde en daarna mijn knieschijf, miste ik vier jaar voetbal. Ik zou honderd interlands hebben gehad.”
Toch legt Gascoigne de schuld niet bij anderen. “Ik probeer niet neerslachtig te worden, want de wereld is al neerslachtig genoeg en als ik echt neerslachtig ben, pak ik een drankje om mezelf op te vrolijken. Ik denk niet dat ik managers heb teleurgesteld, of de spelers of de fans, weet je. Als er iemand was die ik teleurstelde, was ik het zelf wel. Maar meer de drinkkant ervan, toen ik klaar was met spelen.”
Eén man die hij in ieder geval nooit teleurstelde, was zijn bondscoach. Bobby Robson zag tijdens het WK van 1990 een uitzonderlijk talent in zijn pupil en sprak na afloop van de pijnlijke uitschakeling vol bewondering: “Wat mij betreft was hij met afstand het grootste jonge talent van dit WK.”
